Como (non) nomear un fresco de Urbano
Lugrís González
[Un tento de Rodrigo Osorio]
Ventureira (adxetivo). Planta que nace
e medra sen ser plantada ou sementada.
Dicionario da Real Academia Galega
Ventureiro (adxectivo) . Casual.
Espontâneo […]
Dicionario Estraviz
A TESE (OU REVELACIÓN) VENTUREIRA
 |
| Fotografía de Daniel Suárez Pousa, 2010. |
O Rubén Ventureira Novo, comisario da
exposición
Lugrís, paredes soñadas, e encargado da mercadotecnia
para revalorizar o fresco que o Urbano Lugrís González [ULG] pintou
no baixo de rúa Real 74-76 da Coruña nominou este mural como
Vista
da Coruña 1669 coas seguintes razóns:
El 28 de enero de 2016, el firmante de
este estudio tuvo ocasión de inspeccionar con detención el mural
[...] Lo había contemplado decenas de veces [...], pero en aquella
ocasión -al poderlo hacer en soledad y sin clientes sentados delante
de la obra- tuve por primera vez la sensación de que esta
composición me recordaba a otra. Y sabía a cual. Impaciente ante
aquella revelación, corrí a casa, tomé de la biblioteca A cidade
da Coruña que visitou Cosme III de Médicis, el cuidado libro
editado por la Fundación Caixa Galicia en 2006. Lo abrí, y
desenrrollé la lamina que contiene. Alli estaba la respuesta: en la
panorámica que Baldi realizó durante su visita en 1669.
[...]
Es justo en el interior de ese escudo
donde el autor firma el mural. No hemos localizado ninguna otra
rúbrica similar en toda la obra de Lugrís. Solía firmar con su
primer apellido, acompañado de un ancla y, en ocasiones, del año de
realización de la pieza. Algunas veces añadía inscripciones [...]
En el caso de Vista de A Coruña 1669, al primer apellido y al ancla
añade las iniciales P.M.A.
¿Se trata de un guiño de Lugrís a
Baldi? Recordemos que nuestro artista era muy aficionado a los
jeroglíficos, y hasta los confeccionó para Vida Gallega . Y P.M.A.
es la abreviatura de un término legal de origen latino que aún hoy
se usa en el contexto de los derechos de autor. Se traduce al español
como «después de la muerte del autor». ¿Nos está diciendo Lugrís
-de esta forma tan singular- que Baldi después de muerto es el
coautor de este mural? Creemos que sí que se trata de un mensaje
cifrado para la posteridad con el que el pintor coruñés quería
dejar entrever la inspiración de su obra.
[Vista de A Coruña 1669 en Lugrís,
paredes soñadas. Catálogo da exposición. Afundación. 2017, páxs.
24 e ss.]
REFUTACIÓN DE VENTUREIRA
- Ha llegado un hombre que se me
parece a Orestes.
- A Orestes solo se parece Orestes
- Luego ha llegado Orestes.
Orestiada. Esquilo, cita terxiversada
por Álvaro Cunqueiro para iniciar o seu Un hombre que se parecía a
Orestes.
Dúas son as razóns fundamentais que
levan ao Rubén Ventureira a vencellar o fresco de Lugrís coa
acuarela de Baldi: a semellanza das dúas vistas da Coruña e a
interpretación das sigla «P.M.A.». Intentarei refutar por separado
cada unha delas:
(A Coruña é a cidade do mundo que máis
se semella á Coruña)
O argumento que a vista da Coruña
feita por Baldi se asemella a feita por Lugrís é pura tautoloxía.
Todas as vistas da Coruña, dende un punto similar, asemellánse as
unhas as outras porque só Orestes se parece a Orestes.
Realmente este argumento do Rubén
Ventureira Novo é irrefutable por van, do mesmo xeito podemos atopar
semellanzas con calquera das outras vistas da Coruña feitas con
anterioridade a 1952, data na que o ULG pintou o fresco na sede do
Banco Hispano-Suízo.
Resalta o Rubén Ventureira as
semellanzas entre as dúas obras pero entre o fresco e a acuarela hai
diferencias abondas:
a) O mural de Lugrís non é
propiamente unha vista da Coruña, é unha vista do mar e o ceo da
Coruña. Nunha primeira visión destaca unha diferencia esencial
mentres que na acuarela de Baldi a cidade da Coruña ocupa a meirande
parte do espazo, na obra de ULG o mar e sobre todo o ceo -como tantas
outras veces nas súas obras- son os protagonistas principais.
b) Se ben a idealización lugrisán non
me permite ser categórico, semella que A Coruña do seu fresco é
anterior a 1669 porque a cidade está moito menos desenvolvida que na
acuarela de Baldi.
c) Tampouco podemos esquecer a
construción da parte dereita do fresco do ULG; esa típicaedificación metafísica das obras lugrisás sepáranos da obra de
Baldi dun xeito evidente
d) Os muíños, un dos elementos
arquitectónicos que nunca esquece ULG nas súas vistas da Coruña,
non aparecen na obra de Baldi e si no fresco de Lugrís.
Tan lexítimo é deterse nas
(incuestionables) semellanzas como nas diferencias, cada un faino
para armar unha tese determinada e a miña sepárase da do Rubén
Ventureira.
(A cita e o plaxio na obra de ULG)
Por outra banda, que o ULG coñecera a
obra de Baldi e lle quixera facer unha homenaxe, ou directamente
plaxiala, no seu fresco da rúa Real non é unha hipótese
desdeñable.
O pintor tiraba do seu saber
enciclopédico e das súas variadas lecturas para encher a súa obra
(pictórica e literaria) de referencias, homenaxes e xogos. Non é
este lugar para facer unha exhaustiva relación, nin son eu a persoa
máis indicada para facela, pero é sinxelo atopar o espello dos
esposos Arnolfini no cadro
A habitación do vello mariño e fai pouco
lancei a miña tese da homenaxe que fai ao Francisco Miguel no
Retablo do descubrimento,
unha tese que aínda agarda refutación.
Pero tamén Lugrís, como algún dos
seus contemporáneos (Nabokov, Perucho, Cunqueiro,...) é un mestre
da falsa erudición e sementa a súas obras -fundamentalente as
literarias- de citas que os lectores medios nunca poderemos saber se
son acaecidas ou ficiticias. Unha lectura rápida da recopilación
da obra escrita do ULG [
Balada de los mares del norte, Alvarellos
editora, 2008] fainos ver claramente como xunto as citas verdadeiras
hai moitas outras que saíron do maxín do noso poeta. Quen é ese
Görthveiler que describiu tan precisamente a cidade asolagada de
Orzán?
(Un primeiro achegamento a P.M.A.)
Outro dos fundamentos da tese do Rubén
Ventureira é o significado da sigla P.M.A. que Lugrís colocou xunto
a súa sinatura. Como chega Ventureira a esta interpretación? Dun
xeito rápido e moi neo-milenarista: se vostede pon as siglas «P.M.A»
nun dos programas de procura na internet atopa, como primeira
interpretación á que tirarlle uso neste eido, a de post mortem
auctoris.
Poden ver as posibilidades que para a
sigla P.M.A da a wikipedia na seguinte
ligazón.
Pero a expresión post mortem auctoris
é, nomeadamente (dínolo tamén a wikipedia) unha expresión técnico
xurídica que fala do tempo ao que se extenden os dereitos de
propiedade intelectual tras a morte dun creador: Evidentemente a
interpretación literal serve aos fins do Rubén Ventureira pero el
tamén afirma no seu estudio:
[n]o hemos localizado ninguna otra
rúbrica similar en toda la obra de Lugrís.
Nunha revisión minuciosa -e con axuda
dunha lupa– atopei unha proba de cargo contra esa afirmación. No
oleo sobre táboa titulado Monstro mariño do ano 1963, reproducido
no catálogo da mostra antolóxica de 1989 o ULG asina exactamente
igual que no fresco da rúa Real
Lugris [áncora]
1963
P.M.A
se a hipotese do Rubén Ventureira fose
certa teríamos que atopar unha obra anterior da que esta fora copia,
o que non é improbable pero, pode a dita sigla significar outra
cousa? Eu manteño que si.
 |
| Detalle da sinatura do cadro Monstro mariño de Urbano Lugrís |
(P.M.A., xeroglífico ou sigla?)
Por outra banda o uso da sigla feito
por Lugrís no fresco da rúa Real pouco se asemella a súa técnica
de elaboración de xeroglíficos. Os seus enigmas pictográficos,
como a súa literatura, son barrocos de máis e froito do seu
enciclopédico saber, pero descifrables sen máis elementos que os do
propio deseño. Pódese descifrar a sigla P.M.A sen máis elementos
que os que ULG deixou no fresco? Segundo Rubén Ventureira, non, polo que non podería cualificarse como xeroglífico.
(Pero que escribiu Lugrís nos seus
cadros?)
A obra pictórica de Lugrís non é
allea á letra escrita, nos seus cadros e murais atopamos textos, siglas e lendas. Para que usa o ULG eses textos? Farei un breve
resumo sen ánimo ningún de esgotar todas as posibilidades:
a) Para lle dar verosimilitude as
obras. Así n'A Habitación do vello mariño, no Anticuario do porto e
no resto de cadros herdeiros dos gabinetes de curiosidades aparecen
os nomes dos navíos, os títulos dos libros e os gravados, etc...
b) Para construir aleluias posmodernos
insertando poesías propias como é o caso das táboas da casa do
pescador de Malpica.
c) Para permitirmos interpretar a obra
introduce algunha referencia a súa vida personal [«In memoriam
caput castellae»] é o caso da táboa Cerre caput Castellae de 1963
cadro excepcional (en ambas as dúas acepcións) na súa traxectoria.
d) As súas iniciais (U.L.G.) nun corredor
decorado na Romería galega en 1830 ou a sigla R.L., no mesmo sitio na
taboa titulada Festa. Aínda pendente de ser descifrada, semellan unha simple brincadeira.
e) Hai moito «Laus deo» nas súas
obras, por exemplo, no mural da rúa Olmos, na táboa central do
Retablo do descubrimento.
f) Tamén, en ocasións, inclúe o título do cadro
como no caso do mural que pintou para a familia Lugrís-Muñoyerro en
Madrid (La Coruña, 1830) ou o nome do propietario (Lago) na rosa dos
ventos do Mapa de Galicia que pintou para o concesionario de Citröen
Lago y Lago, da Coruña.
g) E tamén plasma citas doutros autores
«Se me deran a escoller / eu non sei que escollería / si entrar na
Cruña de noite / o entrar no ceo de día» [versos do Alberte García
Ferreiro] e o «Hic habitat felicitas» [que ten a súa orixe nunha
ben curiosa inscripción atopada nunha panadaría da vella Pompeia]
nos murais da rúa Olmos.
h) Para datar e localizar a obra, o
caso máis profuso é o dos frescos da rúa Olmos no que lemos:
VRBANO LUGRÍS.
PINTOR DE LA CORVÑA
FINÓ AQVESTA OBRA
EN EL DÍA VEINTICVA
TRO DE FEBRERO DE
MCMLI
LAVS DEO LAVS [PALABRA HOXE ILEXIBLE]
i) E, até onde puiden saber, dous
misteriosos «P.M.A.» xunto a súa firma.
OUTRAS ALTERNATIVAS VENTUREIRAS OU ALLA
VENTUREIRA.
(UNHA PAUSA PARA A BRINCADEIRA
LUGRISÁ.)
Usando o mesmo sistema que o da tese
refutada podemos darlle a sigla unhas outras interpretacións con
máis miolo.
Unha posibilidade, tamén en latín, é a expresión
peccata minuta auctoris
que polo seu uso estendido non precisa tradución. Nos quere decir
o ULG que o seu mural tampouco é gran cousa e que tras rematalo
pasou a obras máis elevadas?
Mantendo a cifra do Rubén Ventureira podemos interpretar a
expresión xunto co nome do autor
Lugrís post mortem auctoris
e tirar unha interpretación máis
complexa e psicolóxica, Lugrís consíderase morto dende 1939 no que
o mundo liberal, republicano e nacionalista no que foi criado e ao
que contribuíu foi destruído pola barbarie e pinta o fresco, pois,
despois da súa propia morte.
Pero o problema destas interpretacións
é que non teñen asento en ningún outro feito e que non se poden
manter con seriedade, son interpretacións casuais, espontáneas, é
dicir, ventureiras.
UNHA ALTERNATIVA PLAUSIBLE
Lo más
sospechoso de las soluciones es que se
las encuentra siempre que se quiere.
Un aforismo de Rafael Sánchez Ferlosio
Cando escribín sobre algunhas das
diferencias entre a acuarela de Baldi e o fresco de Lugrís destaquei
que os protagonistas da obra do ULG son o mar e o ceo e, en xeral, a
paisaxe toda que rodea unha cidade da Coruña arredor de 1669. Se o
ULG pon nalgunha das súas obras o título, pode ese «P.M.A.» ser o
título? Cal podería ser ese título?
Para non andar a procura de solucións
que sempre se atopan cando se buscan decidin facer unha moi pequena
enquisa entre próximos -sen lles revelar a súa
finalidade- que deu os seguintes resultados, ordenados consonte o número de partidarios:
- vista da Coruña, ou outras alternativas semellantes
[12 respostas]
- o golfo ártabro [3 respostas]
- a cidade do faro [2 respostas]
- o mar de María Antonia [1
resposta]
Pódese reducir algúns deses posibles
títulos á sigla P.M.A.? A resposta sorprendentemente é afirmativa,
a primeira denominación do golfo ártabro é
portus magnus
artabrorum. Por seguir coa moda da documentación ultramoderna, di a
wikipedia que o golfo Ártabro se corresponde
co que os xeógrafos
grecorromanos Estrabón, Pomponio Mela e Plinio designaron como
Portus Magnus Artabrorum.
Evidentemente A Coruña que vemos no
fresco non é a da época romana, pero... por que non ía usar o ULG
esa locución para referirse ao cosmos que rodea a cidade barco?
(O coñecemento do mundo clásico de Urbano Lugrís)
Unha simple referencia aos máis
próximos educadores de ULG: Purificación González, Manuel Lugrís,
Francisco Tettamancy é suficiente para afirmar que o noso pintor era
un coñecedor profundo da historia galega pero, como sempre é
preciso acreditar as afirmacións, velaí vai unha sucinta serie de
referencias a historiografía clásica que fixo o ULG na súa sección
Almacén de curiosidades na revista Vida Gallega [A páxina a que se
fai referencia é a da recopilación Balada de los mares del norte]:
¿Sabe el lector que el geografo-poeta
romano (o Ribadense, según otros) del siglo IV (a. J.) Rufo Festo
Avieno, en su poema ORA MARITIMAE, describe y exalta la muiñeira con
encendidas palabras, a su paso por Galicia, hace unos dos mil
trescientos años? [páx. 275]
¿Sabe el lector que según el libro de
Apicio, el rodaballo gallego era muy estimado por los gourmands de
Roma, adonde se llevaba en grandes tinajas de barro a bordo de
galeras imperiales? [páx. 287]
¿Sabe el lector que segun Polibio nos
cuenta y Plinio asegura, los pescados y salazones de Galicia eran más
apreciados en Roma que los del Ponto? [páx. 288]
¿Sabe el lector que [en el] Museo
[Provincial de La Coruña] se conserva una lápida, encontrada cerca
de las murallas de la ciudad con una graciosa inscripción latina,
que, traducida, dice así: «Llegué a puerto. Esperanza y fortuna,
que os vaya bien. Os burlasteis de mi. Burlaos ahora» ? [páx. 289]
Acreditado o coñecemento da cultura
clásica do noso autor sosteño que coa sigla P.M.A. fai referencia
ao portus magnus artabrorum pero non podo manter que ese sexa o
título do fresco, por máis que eu quixera, porque hai outra obra (o
dito Monstro mariño, de 1963) que contén a mesma referencia e para
que o dito título non ten sentido.
Polo que a sigla non é máis que o
lugar que xunto a sinatura localizan e datan a obra, se ben neste
fresco non deixa ULG unha referencia a data como adoitaba facer. Pero
para que localizar un mural que pola súa natureza ía exhibirse no lugar no que se pintou?
ACREDITACIÓN DA MIÑA TEORÍA
Moi recentemente atopei unha proba máis
(case que irrefutable) da miña hipótese na páxina 54 do libro
El tesoro de punta Herminia y otros textos sumergidos, na dita páxina
reprodúcese unha ilustración do ULG publicada no número de agosto
de 1956 de Vida Gallega que o autor asina:
Lugrís
Portus Magnus Artabrorum
MCMLV
que deixa claro o seu coñecemento da
locución e a súa finalidade de localización e datación da obra.
Pero no caso dun fresco –que salvo
que apareza un banco venezolano- vai a estar sempre inmóbil no
lugar no que se pintou, cal era a intención do pintor do mar ao
colocar a sigla P.M.A canda a súa sinatura no mural que pintou no
baixo dos números 74-76 da rúa Real da Coruña?
Tirarei para o meu interese e direi que
non foi outra que nomear o mural que ben podemos comezar a chamar, co
todo o respeto ao Baldi e ao Ventureira, interpetando a sigla usada
por Urbano Lugrís, Portus magnus artabrorum.
 |
| Detalle da sinatura de ULG no deseño publicado no número deagosto de 1956 de Vida Gallega [Fonte El tesoro de punta Herminia y otros textos sumerigidos, cedido por Alvarellos Editora] |
BIBLIOGRAFÍA
AA.VV. LUGRÍS, PAREDES SOÑADAS.
Catálogo da exposición. Afundación. 2017.
AA.VV. URBANO LUGRÍS. Catálogo da
exposición antolóxica. Concello da Coruña. 1989.
Lugrís González, Urbano. BALADA DE
LOS MARES DEL NORTE. Alvarellos editora. 2008. Edición a cargo de
Olivia Rodríguez González
Lugrís González, Urbano. EL TESORO DE
PUNTA HERMINIA Y OTROS TEXTOS SUMERGIDOS. Alvarellos editora. 2017.
Edición a cargo de Olivia Rodríguez González
Patiño, Antón. URBANO LUGRÍS (VIAXE
AO CORAZÓN DO OCÉANO) Ediciós do Castro. 2007.
